Þegar allt kemur til alls eru fordómar stærsta hindrunin sem fatlaðir mæta. Aðaluppspretta fordóma eru staðalímyndir Setjum þetta í samhengi sem við erum hvað líklegust til að skilja. Líkjum mannverunni við tölvu. Við hlöðum niður margs konar upplýsingum og forritum. Fordómar eru því eins og tölvuvírus. Ef mannfólkið væri tölvur mætti kalla forritið sem við notum Kapitalisma 5.0. Þetta forrit er uppfullt af efnahagshyggju og staðalímyndum. Líkja má svo staðalímyndum við annað forrit sem við hlöðum niður til að auðvelda skilning okkar á hvert öðru og samfélaginu.
Heimurinn skiptist að mörgu leyti í tvennt, í náttúru og menningu. Fordómum má skipta í flokka og þeirri flokkun sem ég nefni hér er ekki ætlað að vera tæmandi. Flokkunin gæti verið eftirfarandi: Fordómar sem rekja má til staðalímynda, fordómar sem stafa af því að hluta og heild er ruglað saman, fordómar vegna eigin eftirvæntinga og fordómar sem eru lærðir og í ljósi sögunnar mætti segja að séu fordómar sem ganga kynslóða á milli. Eitt er þó mikilvægt að gleymist ekki en það er að fordómar eru ekki alltaf neikvæðir. Dæmi um jákvæða fordóma er vorkunnsemi. Það sem ég kýs að kalla lærða fordóma getur vel fallið undir flokk jákvæðra fordóma.
Í daglegri umræðu er algengt að nota orðið „fatlaður“ yfir fjölbreyttan hóp sjónskertra, heyrnarlausra, hreyfihamlaðra og einhverfra einstaklinga sem gefur til kynna að allir sem hafa einhverja fötlun séu eins. Frekar mætti segja Hið rétta er vitaskuld að allir ófatlaðir einstaklingar eru nokkurn veginn eins, miðað við fjölbreytnina hjá þeim sem hafa einhverja svokallaða fötlun. Þessi flokkun endurspeglast í áliti almennings en margoft hefur verið bent á dæmi þess að þar skiptist heimurinn í fatlaða og ófatlaða á þann hátt að þeir sem eru fatlaðir eru framandgerðir og sýndir sem allt það sem við viljum ekki vera. Staðalmyndirnar gætu virst fjölbreyttar við fyrstu sýn þar sem þær ýmist gera fatlað fólk háð öðrum og í þörf fyrir umönnun eða að fatlað fólk er sýnt sem hetjur og með yfirnáttúrlega hæfileika. Fatlaða hetjan sigrast á fötlun sinni og einkaharmleik með hugrekki og þolinmæði sem er leiðarstef í fjölmörgum kvikmyndum. Í vel heppnaðri afþreyingarmenningu er iðulega undið upp á klisjurnar og þær afhjúpaðar sem getur fengið fólk til að hugsa sig um. Staðalmyndir eru nefnilega oft ein leið til að forðast umhugsun og yfirvegun.
- Leifur Leifsson
